Üzerimde Birinin Olduğunu Hissediyorum: Ruh Sağlığı Açısından

“Üzerimde biri var” hissi, çoğu zaman bir kişinin ya da varlığın gerçekten orada olduğunu değil, sinir sisteminin tehdit algısını yüksek tuttuğunu gösteren bir yaşantıdır. Bu yazı o hissi ruh sağlığı ve beden sağlığı açısından ele alır; geleneksel anlatımın bu deneyime verdiği adı da saygıyla anar, ama hissin ilk durağının bir sağlık uzmanı olmasını önerir. His uykunuzu, işinizi ya da güvenlik duygunuzu bozuyorsa bunu yalnız taşımayın.

Bu his neden bu kadar yoğun ve ısrarlı gelir?

İnsan zihni, çevresindeki olası tehlikeyi tarayan bir sistemle çalışır. Uzun süren gerginlik, yas, yorgunluk ya da korkulu bir dönemde bu tarama kendini tekrar etmeye başlar ve “biri bana bakıyor”, “odada yalnız değilim” gibi bir duygu doğurabilir. Duygunun gerçek olması, nedenin sandığımız şey olduğunu göstermez; yaşadığınız şey gerçektir, yalnızca açıklaması başka yerde olabilir.

Konu ayrıca sessiz taşınır. Kişi bunu anlattığında ya “abartıyorsun” ya da “bu bir büyü” cevabını duyar; ikisi de insanı yalnız bırakır. Oysa hissi olduğu gibi, yargılanmadan anlatabileceğiniz bir yer bulmak, rahatlamanın ilk adımıdır. Kavramın dinî ve kültürel yönünü merak ediyorsanız musallat kavramının dinî ve kültürel anlamı yazısında ayrıca okuyabilirsiniz.

Hissin altında yatabilecek yaygın nedenler

Belirtilerin çoğu zaman yaygın tıbbi ve ruhsal nedenlere bağlı olduğu, sağlık kaynaklarında genel bir çerçeve olarak anlatılır. NHS’in kaygı, korku ve panik sayfası, kaygının yalnızca düşünceyi değil bedeni de etkileyebileceğini ve başa çıkmak zorlaştığında bir sağlık uzmanıyla görüşülmesi gerektiğini belirtir. “Üzerimde biri var” hissini de bu çerçevede, kaygının bir yansıması olabilecek bir yaşantı olarak düşünmek mümkündür.

Atıfsız genel bilgi olarak şunları da sıralayabiliriz: yoğun stres, yas, travmatik bir olayın ardından gelen tetikte olma hâli, düzensiz ya da yetersiz uyku, bazı ilaçların yan etkileri, alkol ve madde kullanımı, bazı nörolojik ya da hormonal durumlar. Bunların hangisinin sizin için geçerli olduğunu ayırt etmek bir uzmanın işidir; internetteki bir liste bunu yapamaz.

“

Bir hissin güçlü olması, nedeninin sandığınız şey olduğunu göstermez; önce bedeninize, uykunuza ve yükünüze bakın.

— Şemun Hoca — site için yazılmış özgün öğüt (tarihî alıntı değil)

NHS’in sağlık kaygısı sayfası da ayrı bir ihtimale dikkat çeker: Bedensel bir duyumu sürekli olarak ciddi bir şeye yormak, kaygıyı büyüten bir döngüye dönüşebilir. Bu döngü “beni izleyen bir şey var” korkusuna da uyarlanabilir; her ürperti yeni bir kanıt gibi görünür. Döngüyü kırmanın yolu, duyumu görmezden gelmek değil, bir uzmanla birlikte anlamaya çalışmaktır.

Gece daha mı güçlü? Uyku ve beden

Birçok kişi hissin geceleri, tam uykuya dalarken ya da uyanırken şiddetlendiğini söyler. Bu saatlerde beden yarı uyanık, zihin yarı rüyadadır. NHS’in uyku felci sayfası, uykuya dalarken ya da uyanırken kısa süreliğine hareket edememenin korkutucu olsa da çoğunlukla zararsız bir uyku olgusu olabileceğini anlatır; yanında bir varlık hissi eşlik edebildiği için bu deneyim kolayca “üzerimde biri var” diye yorumlanır.

Uykusuzluk ise ayrı bir zincir kurar. NHS’in uykusuzluk sayfası, uyku sorunlarının günlük yaşamı etkilediği ve uzadığı durumda doktora başvurmayı önerir. Yorgun bir zihin tehdidi daha kolay görür; tehdit algısı yükseldikçe uyku daha da bozulur. Bu yüzden “önce uykumu düzene sokayım” demek, konuyu küçümsemek değil, zincirin en ulaşılabilir halkasından tutmaktır.

“

Yardım istemek inançtan uzaklaşmak değildir; hissi yalnız taşımamak da bir sığınma biçimidir.

— Şemun Hoca — site için yazılmış özgün öğüt (tarihî alıntı değil)

Gece yaşananları birkaç gün boyunca kısa notlara dökmek işe yarar. Hissin hangi saatte başladığını, o gün ne yediğinizi, ne kadar uyuduğunuzu, kafein ya da alkol alıp almadığınızı yazın. Bu notları doktorunuza götürdüğünüzde “bir şey var ama anlatamıyorum” demek yerine somut bir tablo sunmuş olursunuz.

His – gözlem – kime danışılır: kısa bir eşleştirme

Aşağıdaki eşleştirme tanı koymak için değil, hangi durumda kime başvurulabileceğini düşünmeniz için hazırlandı:

• Gergin, tetikte, sık ürperme: Kaygıyla ilgili olabilir; aile hekimi ya da bir ruh sağlığı uzmanı ilk adımdır.
• Uykuya dalarken hareket edememe, yanında biri varmış gibi hissetme: Uyku ile ilgili bir olgu olabilir; doktorunuza tarif edin.
• Kafa karışıklığı, ani başlayan ve daha önce yaşanmamış duyumlar, bayılma: Beklemeden sağlık kuruluşuna gidin.
• Yas ya da ayrılık sonrası kendini yalnız ve izlenen hissetme: Duygusal destek ve bir psikoloğun eşlik etmesi yararlı olabilir.

Bu eşleştirmede “büyü” ya da “musallat” hiçbir satırın cevabı değildir; çünkü bunların varlığını ölçen bir tıbbi test bulunmaz. İnanç dünyanız bu kavramlara yer veriyorsa bunu saklamanıza gerek yok; hekime “ben bu hissi manevi bir sıkıntı olarak da yorumluyorum” demek, yaşadığınızı daha iyi anlaşılır kılar.

Sesler, görüntüler ya da kendine zarar düşüncesi varsa

Bazı yaşantılar ayrı bir ciddiyetle ele alınmalıdır. Başkalarının duymadığı sesleri duymak, görmediği şeyleri görmek, birinin sizi sürekli izlediğine ya da sizi zehirlemeye çalıştığına dair sarsılmaz bir kanaat taşımak ya da gerçek ile gerçek olmayanı ayırt etmekte zorlanmak, bir ruh sağlığı uzmanının değerlendirmesini gerektirir. Bu işaretler tek başına “büyü” gibi görünse de bu şekilde sınanmamalı, gecikmeden bir psikiyatri randevusu alınmalıdır.

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi varsa durum acildir: 112’yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Ruhsal olarak çok yalnız, çaresiz ve konuşacak kimse bulamıyorsanız 183 sosyal destek hattı bir başlangıç olabilir. Bu cümleleri okumak sizi korkutmasın; yalnızca yardımın nerede olduğunu bilmeniz için yazıldı.

“

Geceyi korkunun anlattığıyla değil, sabah bir uzmana anlatabileceğinizle değerlendirin.

— Şemun Hoca — site için yazılmış özgün öğüt (tarihî alıntı değil)

Halen bir ilaç tedavisi görüyorsanız onu kendi kararınızla bırakmayın ya da değiştirmeyin. “Büyü olduğu için ilaç işe yaramıyor” anlatısı, kişiyi tedaviden uzaklaştırdığında en büyük zararı verir.

Hissin sizi nasıl etkilediğini ölçmek: beş gözlem sorusu

Hissin bir “var” ya da “yok” sorusu olmaktan çıkıp ölçülebilir bir şeye dönüşmesi için günlük hayata etkisine bakmak yardımcı olur. Kendinize şunları sorabilirsiniz: Hissi haftada kaç gün yaşıyorum? Ne kadar sürüyor? Hangi ortamlarda belirginleşiyor, hangilerinde hafifliyor? Uykum, işim ve ilişkilerim bundan ne kadar etkileniyor? Başka hangi belirtiler eşlik ediyor: çarpıntı, nefes darlığı, titreme, mide sıkışması?

Bu soruların cevapları bir hekime anlatıldığında, “bir şey var” cümlesinden çok daha anlaşılır bir tablo çıkar. Örneğin hissin yalnızca yalnız kaldığınız akşamlarda arttığını fark etmek, yalnızlıkla ilgili bir ihtiyaca işaret edebilir; yalnızca belirli bir odada yoğunlaştığını fark etmek ise ışık, gürültü, havalandırma gibi fiziksel etkenleri akla getirir. Çarpıntı eşlik ediyorsa NHS’in çarpıntı sayfasındaki genel çerçeve de doktora ne zaman gidileceğini anlamanıza yardımcı olur; ancak bunu kendi kendinize tanıya çevirmeyin.

Kapalı ve havalandırması zayıf evlerde karbonmonoksit zehirlenmesi gibi ciddi bir durumun baş ağrısı, baş dönmesi ve bilinç bulanıklığı yapabildiği de bilinir. Isınma için soba ya da şofben kullanılıyorsa ve hisler özellikle evde artıp dışarıda hafifliyorsa bunu ciddiye alın; ortamı havalandırın, gerekirse 112’yi arayın. Bu, nadir ama göz ardı edilmemesi gereken bir olasılıktır.

Manevi arayış ve sağlık desteği birbirinin karşıtı değil

Sağlık kontrolünden geçmek, inancınızı terk etmek anlamına gelmez. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Rukye maddesi, şifanın Allah’tan beklendiği çerçevesini anlatır; bu çerçevede tedavi arayışı ile manevi destek birbirini dışlamaz. Pek çok kişi için en dengeli yol, bedeni ve ruhu ilgilendiren kısmı sağlık uzmanına, anlam ve huzur arayışını ise kendi inanç dünyasına bırakmaktır.

Kendi başınıza bir şey denemeye karar verirseniz, korkuyla verilen kararların pahalıya mal olabileceğini unutmayın. Panik hâlinde ödeme yapmak, fotoğraf ya da kişisel eşya göndermek, bilmediğiniz birinin talimatıyla bir şeyler yakmak ya da gömmek hem maddi hem fiziksel risk taşır. Hissin ne zaman başladığına ve hayatınızdaki hangi değişikliklerle denk düştüğüne bakmak, bu aceleden daha çok şey öğretir.

Hissi tamamen anlamak zaman alabilir; bu sürede “şimdi” için yapabileceğiniz küçük şeyler var: yatmadan önce ekrandan uzaklaşmak, odayı aydınlık ve havadar tutmak, güvendiğiniz birine hissi söylemek, gün içinde kısa yürüyüşler yapmak. Bunlar bir tedavi değil; yalnızca zihnin tehdit taramasını yumuşatabilecek gündelik tedbirlerdir. Belirtiler sürüyorsa bunların yerine sağlık uzmanı geçmez.

Yakınlarınız ne diyor? Kimi aile üyeleri hissi hemen bir “büyü” diye adlandırır, kimi küçümser. İkisi de iyi niyetle söylenebilir, ama karar sizindir. Birine duyduğunuz şüpheyi kimseye söylemeden, kanıtsız bir suçlamaya dönüştürmeyin; kişi hakkında hüküm kurmak hem ilişkilerinize hem huzurunuza zarar verir. Konuyla ilgili genel bilgi için büyü gerçek mi? yazısına bakabilirsiniz.

Başvurmadan önce bilmeniz gerekenler

• Uyku, iştah ya da ruh halindeki süren değişiklikler için önce doktora gidin; acil durumda 112’yi arayın.
• Bir hissin “büyü” ya da “musallat” olduğunu gösteren bilimsel bir test yoktur; bu yüzden kimsenin bir “tespit” sunmasına güvenmeyin.
• Ön ödeme, fotoğraf ya da kişisel eşya isteyenlerden ve süre ya da sonuç vaadi verenlerden uzak durun.
• Karar size aittir; sağlık tedavinizi bırakmayın, acele edilmesini isteyen kişilere zaman tanımayın.

Manevi yönüyle de konuşmak isterseniz, Şemun Hoca ile telefon ya da WhatsApp üzerinden görüşebilirsiniz; ulaşma yolları iletişim sayfasındadır. Görüşmede neyin yapılıp neyin yapılmayacağı ve ücret baştan söylenir, fotoğraf ya da kişisel eşya istenmez; sonuç garantisi verilmez ve sağlık desteğinin yerini tutmaz. Süreç hakkında ayrıntılı bilgiyi nasıl çalışıyoruz sayfasında bulabilirsiniz; belirtilerin genel çerçevesi için büyü belirtileri sayfasına da göz atın.

Kaynaklar

• NHS: Kaygı, korku ve panik
• NHS: Sağlık kaygısı
• NHS: Uyku felci
• NHS: Uykusuzluk
• NHS: Çarpıntı
• NHS: Karbonmonoksit zehirlenmesi
• TDV İslâm Ansiklopedisi: Rukye maddesi
• T.C. İçişleri Bakanlığı: Tüm acil numaralar 112’de toplandı

Sık Sorulan Sorular

Üzerimde biri var hissi neden olur?

Bu his çoğu zaman kaygı, stres, yas, uykusuzluk ve yorgunlukla ilişkili olabilir; bazı tıbbi durumlar da benzer duyumlar doğurabilir. Nedeni ancak bir sağlık uzmanı değerlendirebilir.

Üzerimde birinin olduğunu hissetmek büyü belirtisi midir?

Geleneksel anlatımlarda böyle yorumlanabilir, ancak bir hissin büyüden kaynaklandığını gösteren bilimsel bir test yoktur. Bu yüzden önce sağlık kontrolü yaptırmak, hissi daha sağlam bir zeminde anlamanıza yardım eder.

Bu hisle hangi doktora gitmeliyim?

Başlangıç için aile hekimi uygun bir adımdır; gerekirse sizi psikiyatri ya da psikoloji uzmanına yönlendirir. Sesler duyma, görüntüler görme ya da kendine zarar düşüncesi varsa beklemeyin; acil durumda 112’yi arayın.

Geceleri bu his neden artıyor?

Gece beden ve zihin yarı uyanıktır, dikkat dağıtıcı uyaranlar azalır ve kaygı daha belirgin hissedilir. Uyku felci gibi uyku olguları da bu saatlerde bir varlık hissi doğurabilir.

Bu hissi yaşayan biri kendi kendine ne yapabilir?

Uyku düzenini sabitlemek, ekranı yatmadan önce kapatmak, hissi güvendiğiniz biriyle paylaşmak ve notlar tutmak yardımcı olabilir. Bunlar tedavinin yerini tutmaz; his sürüyorsa bir uzmana başvurun.