Yas Süreci Nasıl İşler? Hangi Belirtiler Normaldir?

Yas süreci, bir kaybın ardından duygu, düşünce ve bedende ortaya çıkan değişimlerin bütünüdür; belirli bir sıraya ya da süreye bağlı değildir. Üzüntü, öfke, uyuşma, suçluluk ve hatta rahatlama bile olağan tepkiler arasında sayılabilir. Bu yazıyı bir kavram sözlüğü gibi kurduk: yasla ilgili sık duyulan kelimeleri tek tek açıyor, hangisinin ne zaman uzman desteği gerektirebileceğini ayırıyoruz.

Sözlüğü nasıl okumalı?

Kelimeler yasın tamamını anlatmaz; ama yaşanan şeye ad vermek, adı olmayan bir korkuyu küçültür. Bu nedenle her başlığın altında kısa bir tanım, bir örnek ve bir not var. Okurken kendinizde bulduklarınızı işaretleyin, bulmadıklarınızı da eksiklik saymayın.

Aşağıdaki kavramlar bir teşhis aracı değildir; sizi ya da yakınınızı bir kalıba oturtmak için yazılmadı. Her kavramın yanında “bu olağan olabilir” ve “şu durumda destek alınır” notu bulacaksınız. Kendi yaşadığınızı bir kelimeyle adlandırmak bazen yalnız olmadığınızı hatırlatır.

Yas konusunda sık yapılan bir hata, “şu kadar ayda biter” beklentisidir. Böyle bir takvim yoktur; kimi kişi birkaç hafta içinde günlük işlerine döner, kimi kişi aylarca sabah kalkmakta zorlanır. İkisi de bir seyir biçimidir ve biri ötekinden daha “doğru” değildir.

Sözlükteki sıra da bir basamak değildir. Öfkeyi yaşamadan özleme geçen de olur, özlemin ortasında birden şoka dönen de. Başlıkları okurken kendi yaşadığınızı bulursanız not alın, bulamazsanız bunu bir eksiklik saymayın.

Şok ve uyuşma

Haber geldiğinde bazı insanlar ağlamaz, konuşmaz, hatta olağan işlerine devam eder. Bu duygusuzluk değil, zihnin ilk darbeyi tamponlama biçimidir. Cenaze günlerinde “nasıl bu kadar sakinsin” denen kişi, haftalar sonra bir market kasasında dağılabilir. Uyuşma dönemi uzayıp çevreyle bağlantıyı koparıyorsa konuşmak iyi gelir.

İyi hissetmediğiniz bir günde görüşmeye devam etmek zorunda değilsiniz; nasıl söyleyeceğinizi görüşmeyi sonlandırmak istediğinizde ne söyleyeceğinizi anlatan yazıda okuyabilirsiniz.

İnkâr ve anlam arayışı

“Gerçek olamaz” hissi bir tür inkârdır ve çoğu zaman kısa sürer. Bunun yanında “neden şimdi, neden o?” sorusu anlam arayışının kapısıdır. Büyü, nazar, kader gibi açıklamalar bu kapıdan girebilir. Ailede peş peşe kayıplar yazısında bu arayışın nasıl sakin tutulabileceğini ayrıca ele aldık.

Anlam arayışı kendi başına bir sorun değildir; insanlar kayıplarını anlamlandırarak ilerler. Sorun, arayışın başkasını suçlamaya ya da pahalı ve doğrulanamayan vaatlere yönelmesidir. Soruyu sorabilirsiniz; cevabı hemen bulmak zorunda değilsiniz.

“

Acınızı bir kelimeyle adlandırabilmek, onu tek başınıza taşımadığınızı hatırlatır.

— Şemun Hoca

Uyuşma sırasında kişi bir tür “otomatik pilot”a geçer. Evrak işlerini halleder, misafir ağırlar, telefon cevaplar. Bu dönemde alınan büyük kararlar sonradan hatırlanmayabilir; bu yüzden ev satmak, iş bırakmak ya da büyük para harcamak gibi adımları birkaç hafta ertelemek yarar sağlar. Aynı ihtiyat, “acil çözüm” vadeden her teklif için de geçerlidir.

Suçluluk ve pazarlık

“Daha erken fark etseydim”, “o gün telefonu açsaydım” cümleleri yasın en sık görülen düşünceleridir. Zihin geçmişi yeniden kurar, sonucu değiştirecek bir nokta arar. Çoğu zaman bu noktanın o anda bilinebilir olmadığı gerçeği ağırdır; suçluluğu güvendiğiniz biriyle paylaşmak yükü hafifletir.

Pazarlık da buna eşlik eder: “Bir şansım daha olsaydı hayatımı değiştirirdim” gibi iç konuşmalar, kaybın geri alınamazlığıyla yüzleşmenin bir parçasıdır. Bu cümleleri kendinize yöneltilmiş bir mahkeme kararı gibi değil, sevginin yarım kalmış dili gibi okuyun.

“

Kendinize ayırdığınız her sakin akşam, yasın bıraktığı yükün bir parçasını yerine koyar.

— Şemun Hoca

Bir de rahatlama vardır ve en az konuşulan duygu odur. Uzun süren bir hastalığın ardından yaşanan kayıpta, bakım veren kişi bir yandan yıkılır, bir yandan da yorgunluğun bitmesinden rahatlar. Ardından rahatladığı için kendini suçlar. Oysa bu iki duygu aynı kalpte barınabilir ve ilki ikincisini geçersiz kılmaz.

Öfke ve özlem

Öfke yalnızca ölene değil, doktora, aileye, hatta kendine ve dünyaya yönelebilir. Kimi zaman ölen kişiye öfke duyup bunu söylemekten utanılır. Oysa öfke, sevginin ve çaresizliğin yan ürünü olabilir; onu bastırmak yerine güvenli bir kişiyle konuşmak, yürüyüşe çıkmak ya da yazmak yardımcı olur. Öfke başkalarına zarar verecek ölçüde büyürse ruh sağlığı uzmanından destek alınır.

Özlem ise yasın en uzun süren yüzüdür; bir koku, bir şarkı ya da bir takvim günü onu birdenbire getirir. Özlemin geçmesini beklemek yerine, onunla birlikte yaşayacak küçük alışkanlıklar kurmak, örneğin sevilen kişinin fotoğrafının olduğu bir köşe düzenlemek, çoğu kişiye iyi gelir.

Yasın sosyal yüzü de vardır: bir süre insanlardan uzak durmak isteyebilir, ya da tersine yalnız kalmaya tahammül edemeyebilirsiniz. Telefonu açmamak, davetleri reddetmek ilk haftalarda anlaşılırdır. Ancak aylarca süren tam çekilme, bir yakının nazikçe fark etmesini gerektirebilir; bunu fark eden kişi için de baskı kurmadan, sık ve kısa ziyaretler daha uygun bir yol olur.

Bedensel tepkiler ve dalgalar

Yorgunluk, iştah değişimi, uyku bozukluğu, göğüste sıkışma ya da baş ağrısı yas sırasında görülebilir. Bu belirtiler yaygın tıbbi nedenlere de bağlı olabileceği için, süren ya da şiddetli durumlarda hekime başvurun; belirtinin yasa bağlı olduğunu kendi başınıza varsaymayın. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bilinç bulanıklığında 112’yi arayın.

Yas düz bir çizgi gibi azalmaz; dalgalar halinde gelir. Aylar sonra, “iyiyim” diye düşündüğünüz bir akşam gözyaşları gelebilir. Doğum günü, bayram, ölüm yıldönümü gibi tarihlerde yoğunlaşma olması sıktır. Bu günleri önceden fark edip yanınıza biri koymak, o günleri taşınabilir kılar.

Yıldönümü tepkisi, tarih yaklaşırken bedenin ve ruh halinin değişmesidir; çoğu zaman kişi tarihi bilinçli olarak düşünmeden önce huzursuzluk hisseder. Böyle günlerde program yoğunlaştırmak yerine hafifletmek, güvendiğiniz biriyle yemek yemek ya da mezarlık ziyareti gibi anlamlı bir şeyi planlamak, günün başıboş kalmasını önler.

Dalga geri geldiğinde bazı kişiler “yine başladı, demek ki iyileşmedim” diye düşünür. Oysa dalganın dönmesi iyileşmenin bozulduğunu değil, bağın sürdüğünü gösterebilir.

Kaybın türü de seyri etkiler. Ani ve beklenmedik bir ölüm, uzun bir hastalık sürecinin sonundaki ölümden farklı bir şok yaratır; çocuk kaybı, eş kaybı ve ana baba kaybı ayrı ayrı özel ağırlıklar taşır. Bu yüzden “o da yaşadı, atlattı” türü kıyaslar, yas tutan için çoğu zaman yardımcı olmaz.

Karmaşık yas: ne zaman destek alınır?

Yas bazen uzun süre aynı yoğunlukta devam edebilir, günlük işleri yapamayacak hâle getirebilir, kişinin yaşam isteğini zayıflatabilir. Kendine zarar verme düşünceleri, günlerce yatmak, hiç yemek yememek ya da alkole yönelmek gibi işaretler uzman desteğini gerektirir. Bu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurulur; acil bir risk varsa 112 aranır, yalnızlık ve çaresizlikte 183 sosyal destek hattı kullanılabilir.

Karmaşık yasın sınırı net çizgilerle çizilmez; belirleyici olan, yasın yaşamınızı ne kadar yönettiğidir. Çalışamıyorsanız, ilişkilerinizi sürdüremiyorsanız ya da gelecek hayalinizi tamamen yitirdiyseniz, bu bir “zayıflık” değil, destek zamanının geldiğinin işaretidir. Bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan görüşme çoğu kişi için ilk adım olarak yeterlidir.

Yoğun kaygı ve panik için NHS’in kaygı, korku ve panik sayfası genel bir çerçeve sunar: bu belirtiler yaygındır ve sağlık uzmanıyla görüşmek yararlıdır.

Manevi arayış ve başvurmadan önce bilmeniz gerekenler

Yasın manevi yönü, büyü ve nazar sorularından ayrı tutulabilir. Bir kaybı anlamlandırmak için inanç dünyanıza dayanmak ayrı, kaybın bir büyüden kaynaklandığını varsaymak ayrıdır. Birincisi çoğu zaman teselli verir; ikincisi ise doğrulanamayan bir suçlamaya dönüşebilir. Bu iki şeyi ayrı tutmak, hem ruh sağlığınızı hem de yakın ilişkilerinizi korur.

Pek çok kişi yas sırasında inancına daha yakın durur, bazıları ise bir süre uzaklaşır; ikisi de olağan olabilir. Geleneksel anlatımlarda yas tutanın yanında bulunmak, ona yemek götürmek, onunla oturmak önemli sayılır. Bu bir tedavi iddiası değil, bir arada olma biçimidir. Yakınlara destek konusunda yas tutan yakına manevi destek verme yazısına bakabilirsiniz.

• Yas belirtileri ağırsa ya da bedeninizde yeni bir yakınma varsa önce hekime gidin; acil bir durumda 112’yi arayın.
• Yası bir büyü, nazar ya da başkasının eseri olarak yorumlamak bilimsel olarak doğrulanamaz; bu yorum bir inanç olarak kalır.
• Ön ödeme, fotoğraf ya da ölen kişinin eşyasını isteyen kişilerden uzak durun.
• Hangi yolu seçeceğiniz size aittir; “hemen karar verin” baskısına gerek yoktur.

Yasınızı konuşmak istiyorsanız Şemun Hoca ile telefon ya da WhatsApp üzerinden görüşebilirsiniz; iletişim sayfasında yollar sıralanmıştır. Görüşmenin kapsamı ve ücreti başta söylenir, kayıp yaşadığınız kişiye ait hiçbir eşya ya da fotoğraf talep edilmez. Hizmetlerin tümü için hizmetler sayfasına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• NHS — Kaygı, korku ve panik

Sık Sorulan Sorular

Yas süreci ne kadar sürer?

Yas için herkese uyan bir süre yoktur; kimi kişi haftalar içinde günlük hayata döner, kimi kişi aylarca zorlanabilir. Günlük işleri yapmanızı engelleyecek kadar sürerse bir uzmanla konuşmak yararlıdır.

Yas sırasında hiç ağlamamak normal mi?

Evet, olabilir. Şok ve uyuşma dönemi bazı kişilerde sessizlik ya da görünürde sakinlik biçiminde yaşanır ve bu bir duygusuzluk işareti sayılmaz.

Yas tutarken bedenim neden ağrıyor?

Yorgunluk, iştah ve uyku değişimi yasta görülebilir ama aynı belirtiler yaygın tıbbi nedenlere de bağlı olabilir. Süren ya da şiddetli yakınmalarda hekime başvurun, acil bir belirti varsa 112’yi arayın.

Aylar sonra yeniden kötü hissetmek iyileşmediğim anlamına mı gelir?

Hayır. Yas dalgalar halinde gelir ve yıldönümleri ya da özel günler yoğunlaşmaya neden olabilir. Bu dalgalar bağın sürdüğünün göstergesi olabilir.

Yas hangi durumda uzman desteği gerektirir?

Kendine zarar verme düşünceleri, günlerce yataktan çıkamamak ya da yemek yememek gibi durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Acil riskte 112, yalnızlıkta 183 aranabilir.