Ailede peş peşe kayıplar sonrası akla gelen “bir neden var mı?” sorusunu, yasın ve suçluluğun işleyişiyle birlikte kurgusal bir aile hikâyesi üzerinden ele alıyoruz.
Ailede peş peşe kayıplar yaşandığında “bunun bir nedeni olmalı” düşüncesi çok yaygındır; büyü akla gelmesi de çoğu zaman bu arayışın bir sonucudur. Art arda gelen ölümler yaş, hastalık ve rastlantının üst üste binmesiyle açıklanabilir; büyü ise sınanamayan bir iddiadır. Bu yazı, yasın ağırlığıyla büyü düşüncesinin nasıl iç içe geçtiğini bir aile hikâyesi üzerinden, sakin bir dille anlatıyor.
Diyelim ki üç kayıp, iki yıl
Diyelim ki bir ailede dede, ardından amca, ardından da yaşça genç bir kuzen kaybedildi. Cenaze evi daha toparlanmadan bir yenisi kuruldu. Evin yetişkinleri sabahları ayrı ayrı uyanıyor, akşamları aynı sofrada susuyor. Birinin ağzından “Bu kadar üst üste olması normal mi?” cümlesi çıktığında odadaki herkes aynı soruyu kendi içinde zaten soruyordu.
Bu soru bir suçlama değil, bir yük taşıma biçimidir. Ağır bir acının tek bir “sebebi” olursa, acı da bir hesaba oturur; rastlantı ise hesaba oturmaz. İnsan zihni rastlantıyı taşımakta zorlanır, bir fail ya da bir neden bulduğunda geçici bir düzen hissi yaşar.
Büyü düşüncesi tam olarak ne zaman doğar?
Geleneksel anlatımlarda ailenin üzerine çöken uğursuzluk, nazar ve büyü gibi başlıklar altında anlatılır. İslâm kültüründe büyünün tarihi ve ona yönelik tutumlar TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Büyü maddesinde genel hatlarıyla ele alınır; yani konu yeni değildir, ama bu madde bugün yaşadığınız belirli bir kaybın nedenini göstermez.
Düşüncenin doğduğu an çoğunlukla belirlidir: ikinci ya da üçüncü kayıptan sonra, ilk şokun yerini yorgunluğun aldığı dönem. Uykusuz geçen haftalar, cenaze telaşı ve ilgi gösteren akrabaların yarım cümleleri bir araya gelir. “Hiç bu kadar şanssız bir aile görmedim” diyen bir tanıdık, düşünceye tohum atabilir.
Bazı kişiler gece telefonda “yastık büyüsü” gibi ifadeler aratıp kendilerini çok sayıda korkutucu sayfa içinde bulur. Bu sayfaların arkasında kimin olduğunu bilemezsiniz; yalnızca korkunun yeniden büyüdüğünü fark edersiniz. Aramanın kendisi yargılanacak bir şey değildir, ama o gece verilen karar yorgunluğun kararıdır.
Aynı evde herkesin tepkisi farklı olur. Yaşlı bir akraba “bizim evde böyle şeyler olurdu” diyerek eski bir anlatıyı hatırlatır, genç bir yeğen ise konuyu abartı bulup öfkelenir. Anne sessizleşir, baba işe gömülür. Bu farklı tepkiler birbirini anlamayı güçleştirir; bir kişinin söylediği “büyü” kelimesi, diğerinin kulağında “bizi suçlayan bir sorgu” gibi duyulabilir.
Peş peşe gelen kayıpların ardından yapılacak en doğru iş, büyük bir karar vermek değil, bir hafta boyunca birbirinize iyi davranmaktır.
— Şemun Hoca
İyi hissetmediğiniz bir günde görüşmeye devam etmek zorunda değilsiniz; nasıl söyleyeceğinizi görüşmeyi gerekçe göstermeden bitirmeyi anlattığımız yazıda okuyabilirsiniz.
Yas, büyü düşüncesini nasıl besler?
Yas bir tek duygudan ibaret değildir: üzüntü, öfke, suçluluk, uyuşukluk ve şaşkınlık dalgalar halinde gelebilir. Suçluluk özellikle belirleyicidir. “Doktora daha erken götürseydik”, “son telefonu açsaydım” gibi düşünceler aileyi kendi içinde yargılamaya iter; dışarıda bir neden bulmak bu iç yargıyı hafifletir. Büyü düşüncesi böylece bir yük devri işlevi görebilir.
Öte yandan yas, bedeni de etkiler. İştahın kaybolması, uykunun bozulması, göğüste sıkışma ya da sürekli yorgunluk yaşayanlar bunu kendi üzerlerinde “bir şey var” diye okuyabilir. Oysa bu belirtilerin birçoğu yaygın tıbbi ve ruhsal nedenlere de bağlı olabilir. Yoğun sıkıntı sürüyorsa bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına gitmek gerekir; bu, manevi arayışla çelişen bir şey değildir. Yasın olağan seyrini ayrıca yas sürecinin nasıl işlediğini anlatan yazıda bulabilirsiniz.
Aynı ailede kayıpların kümelenmesi neden olabilir?
Her ailede kayıp tarihi eşit dağılmaz. Aynı kuşaktan yaşlı bireyler aynı dönemde zayıflayabilir; bir mevsim hastalığı, ortak bir kalıtsal yatkınlık ya da paylaşılan bir yaşam koşulu bir arada etki edebilir. Bunlar tıbbi değerlendirme gerektiren ayrıntılardır ve bu sitede teşhis konmaz.
Şunu da hesaba katmak gerekir: yas yaşayan bir aile her yeni kaybı öncekilerin gölgesinde görür. Bir yıl önce sıradan bir hastalık olarak geçecek durum, şimdi “yine mi” cümlesiyle karşılanır. Algı keskinleşir, rastlantılar bir zincire dizilir. Bu, düşüncenin yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca zihnin korunma çabası olduğunu gösterir.
Yas kapıyı bir kez çalar, ama aile bireyleri o kapıyı farklı saatlerde açar; kimseyi kendi hızına göre yargılamayın.
— Şemun Hoca
Bir de zamanlama etkisi vardır. Kayıplar aynı takvim yılına denk geldiğinde, yılın başı “uğursuz bir yıl” olarak anılır. Oysa dört ay arayla gelen iki kayıp ile on dört ay arayla gelen iki kayıp aynı ağırlıkta hissedilmeyebilir; zihin yoğunluğu hatırlar, aralığı unutur. Takvime bakıp tek tek tarihleri yazmak bazen kümelenmenin ne kadar algıya, ne kadar gerçeğe dayandığını göstermeye yardımcı olur.
Büyü iddiasını sınamak mümkün mü?
Dürüst cevap, hayır. Bir ölümün arkasında büyü olduğunu kanıtlayacak ya da çürütecek bilimsel bir yöntem yoktur. Bu nedenle “büyü yüzünden öldü” diyen herkes, aslında doğrulanamayan bir inanç dile getirir. Bu cümle aile içinde kalıcı bir gerilime de dönüşebilir: kim yaptı, kim yaptırdı, hangi akraba kıskandı soruları ilişkileri bozabilir.
Bu yüzden başkasını suçlayan bir sonuca ulaşmadan önce durmak gerekir. Kimseye “sana yapılmış” ya da “senin yüzünden” dememek, hem ailenin geri kalanını hem de yasın kendisini korur. Konuyu daha geniş bir çerçevede büyü gerçek mi sorusunu ele alan yazıda okuyabilirsiniz.
Cenazeden sonraki ilk aylarda ziyaretler azalır, telefonlar seyrekleşir, herkes kendi hayatına döner. Aile ise yeni bir boşlukla baş başa kalır. Büyü düşüncesinin en çok güçlendiği dönem çoğu zaman bu sessizliktir; çünkü kalabalıkta bastırılan sorular, sessizlikte yeniden yükselir. Bu dönemde birinin sizi düzenli aramasını istemek, utanılacak bir talep değildir.
Aile olarak atılabilecek küçük, taşınabilir adımlar
Kayıplar peş peşe geldiğinde en çok ihtiyaç duyulan şey büyük bir karar değil, küçük bir düzendir. Her akşam aynı saatte birlikte yemek yemek, hastane ve resmî işlemleri bir kişide değil üç kişi arasında bölüşmek ve kimsenin tek başına uyanık kalmaması gibi sade adımlar yükü hafifletir.
Haftalık bir “aile konuşması” belirlemek de işe yarar. Yarım saat süren, telefonların kapalı olduğu bu oturumda herkes yalnızca kendi hissettiğini söyler; kimse başkasının hissini yorumlamaz, kimse neden aramaz. Bu kural, büyü ya da kader gibi büyük kelimelerin masaya sürekli geri dönmesini yavaşlatır, çünkü herkes önce kendi cümlesini kurmak zorunda kalır.
Çocukların varlığını da unutmamak gerekir. Çocuklar yetişkinlerin fısıltılarını duyar ve çoğu kez “bir sonraki ben miyim?” diye düşünür. Onlara yaşlarına uygun, sade ve doğru cümlelerle konuşmak, “bu bir lanet” gibi ifadelerden kaçınmak ve soruları geçiştirmemek gerekir. Çocukta uyku bozukluğu ya da korku belirginleşirse çocuk sağlığı alanında bir uzmana danışın.
Ölenlerin anısını sürdürmek de bir yoldur: bir fotoğraf albümü hazırlamak, her kayıp için ayrı bir akşam oturup o kişiyi anlatmak, sofrada onun sevdiği yemeği pişirmek. Bunlar yasın kendi dilidir ve büyü sorusunu bastırmaya değil, yasın yerini bulmasına yardım eder.
Başvurmadan önce bilmeniz gerekenler
- Uykusuzluk, göğüs sıkışması, yoğun çarpıntı ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa önce bir hekime başvurun; acil durumda 112’yi arayın. Yoğun yalnızlık ve çaresizlikte 183 sosyal destek hattına ulaşabilirsiniz.
- Bir kaybın arkasında büyü olduğunu bilimsel olarak gösterecek bir yöntem yoktur; bu konuda kimse size sınanmış bir kanıt sunamaz.
- Ön ödeme, fotoğraf, ölen yakınınızın eşyası ya da kişisel bilgi isteyen herkesten uzak durun.
- Karar size ve ailenize aittir; acele edilmeyen bir kararın pişmanlığı daha azdır.
Tek başına taşımamak
Yas sürecinde “bu ailenin kaderi mi?” diye soran kişi yalnız değildir. Bu soruyu bir yakınınıza, bir din görevlisine ya da bir ruh sağlığı uzmanına açmak, soruyu küçültmez ama yükü bölüştürür. Bazı aileler sorunun adını koyduktan sonra rahatlar; bazıları ise sorunun cevabı olmadığını kabul etmenin ağırlığını birlikte taşımayı öğrenir.
Aile büyüklerinin bu süreçteki rolü ayrıca önemlidir. Büyüklerin sakin ve kimseyi suçlamayan bir tavrı, genç kuşağın korkusunu da küçültür. Büyük kendisi korkarsa korku yayılır; büyük “hepimiz yorgunuz, biraz dinlenelim” derse ev nefes alır. Bu rolü üstlenebilecek kişi ailede belliyse ona kısa bir görev vermek, yani akşam sofrasını toparlamasını istemek bile yeterlidir.
Geçmişi aramak yerine bugün için küçük bir cümle kurmak da yardımcı olabilir: “Bu hafta yalnızca birbirimize iyi davranacağız.” Büyük hesaplaşmalar, sakin bir günün sabahına ertelenebilir.
Bütün bunların ortak noktası şudur: yas bir sorun çözme işi değil, bir birlikte taşıma işidir. Cevabı olmayan sorular için cevap üretmeye çalışmak yorar; soruyla birlikte yaşamayı öğrenmek ise zaman alır. Takvimi acele ettirmek, çoğu zaman acıyı yalnızca erteler.
Yaşadığınız kayıpları ve aklınızdaki endişeyi Şemun Hoca’ya telefon ya da WhatsApp üzerinden anlatabilirsiniz; ulaşım yolları iletişim sayfasında. Görüşme başında kapsam ve ücret açıkça söylenir, ölen yakınlarınızın eşyası, fotoğrafı ya da ön ödeme istenmez. Hizmetlerin genel çerçevesini görmek isterseniz büyü tespiti sayfasına da bakabilirsiniz.
Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
Ailede üst üste ölümler olması büyü müdür?
Art arda gelen kayıpların arkasında büyü olduğunu gösterecek bilimsel bir yöntem yoktur; çoğu durumda yaş, hastalık ve rastlantı bir arada etkilidir. Bu bir inanç sorusudur ve kimseyi suçlamadan, sakin biçimde ele alınması gerekir.
Yas sürecinde “bana yapılmış” düşüncesi normal mi?
Yoğun yas sırasında nedeni dışarıda aramak sık görülen bir tepkidir ve yargılanacak bir durum değildir. Düşünce günlük yaşamı bozacak kadar ağırlaşırsa bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yararlı olur.
Peş peşe kayıplardan sonra uykusuzluk ve çarpıntı yaşıyorum, ne yapmalıyım?
Bu belirtilerin birçoğu yaygın tıbbi ve ruhsal nedenlere bağlı olabilir; önce bir hekime başvurun. Göğüs ağrısı ya da nefes darlığı varsa 112’yi arayın.
Ölen yakınımın eşyasını bir hocaya göndermem istendi, göndermeli miyim?
Hayır; ölen kişinin eşyası, fotoğrafı ya da kişisel bilgisi isteyen taleplerden uzak durun. Bu paylaşımlar geri alınamaz ve doğrulanabilir bir faydası yoktur.
Aile içinde “kim yaptı” tartışması çıktı, nasıl durdurulur?
Konuşmayı bir gün erteleyin ve yalnızca duygularınızı anlatan cümleler kurmaya çalışın. Suçlayıcı sonuçlara varmak ilişkileri onarılması zor biçimde bozabilir.